Sinds maandag 2 maart 2009 kregen de controleurs van de bussen en trams van De Lijn, de openbare vervoersmaatschappij van België, een pak meer bevoegdheden.

Waar ze tot voor kort reeds de identiteit van de reizigers konden nagaan en boetes konden uitschrijven, zo kunnen ze vanaf nu mensen fouilleren, uit een voertuig zetten, de bagage doorzoeken én, in geval van een misdaad, personen tot een half uur lang vasthouden in afwachting van de komst van de politie.

Het veiligheidsplan van De Lijn werd zo’n 2,5 jaar geleden sterk uitgebreid nadat in Antwerpen de chauffeur Guido De Moor om het leven kwam bij een conflict met een groepje jonge reizigers. Er kwam een echte veiligheidsdienst voor De Lijn: de ‘Lijncontrole’.

In totaal werken er in Vlaanderen zo’n 250 controleurs voor deze dienst. Maar daar blijft het niet bij. De Lijn wil ook inspelen op ‘sociale’ aspecten. Om en bij de 224 extra mensen gaan als lijnspotters, straathoekwerkers en premetrotoezichters de baan op in de strijd tegen de (vermeende) onveiligheid in en rond de voertuigen van De Lijn.

Het maatschappelijk debat lijkt er alvast niet wakker van te liggen. De uitbreiding werd in de media als een feit naar voor geschoven zonder enige vraagstelling. Ik denk, niet alleen als mens maar tevens, en misschien nog meer, als wetenschapper, dat enkele kritische noten op hun plaats zijn.

Naar verluidt worden het controleren van zwartrijden en het fouilleren de voornaamste functies. De eerste functie spreekt enigszins voor zich. De tweede lijkt minder vanzelfsprekend. Welke de aanleiding en modaliteiten zijn waaronder fouille kan doorgaan wordt (nog) niet publiek verduidelijkt.

Gezien het ingrijpend karakter van deze handeling ten aanzien van de burger lijkt dit nochtans een eerste noodzakelijke betrachting. Het kan immers niet de bedoeling zijn dat deze te pas en te onpas als een standaard procedure wordt toegepast.

Deze opmerking houdt sterk verband met een tweede bedenking. Hoe de man op de straat het nog moet weten is ons een raadsel. De laatste jaren hebben we een wildgroei aan veiligheidsgerelateerde diensten aanschouwd. We hadden al de park-, stads- en gemeenschapswachten, de voetbalstewards, de veiligheidsdiensten van NMBS als spoorwegmaatschappij, de parkeerwachters, de lijnspotters en ga zo maar verder.

Nu dus nog een andere speler. Deze diensten werden, meestal op initiatief en onder verantwoordelijkheid van de overheid gecreëerd naast of als onderdeel van het traditionele tweeluik publieke en private politie. Het begon als een sociaal plan om langdurig werklozen terug in een routinematige functie te krijgen én als een middel om de (vermeende) onveiligheid tegen te gaan. Het resultaat vandaag is een bont gekleurd amalgaam dat ons hele sociale leven reguleert en controleert.

Van zodra we een ‘ander deel’ van de maatschappij betreden, zien we een andere vorm van controle opduiken. Op straat de publieke politie, in private complexen als cinema’s en winkelcentra de private bewaking, op de bus de Lijncontrole, op de trein Securail, aan onze wagen de parkeerwachters,… De Big Brother maatschappij is duidelijk een feit. Geen enkele individuele stap gaat nog onopgemerkt voorbij. Het toenemend gebruik van camera’s ondersteunt dit alleen maar.

Het bontgekleurde karakter mag ook letterlijk worden opgevat. Deze keer werd gekozen voor een grijs uniform, naast de paarse, zwarte, blauwe,… die we al ‘kenden’ of althans ‘herkenden’. Want zeg nu zelf, weet iemand nog duidelijk te zeggen wie wat is en wie wat mag en kan? Voor iedere plaats een andere reglement met andere voorschriften, andere reactiewijzen en andere gevolgen.

Wat als een vorm van professionalisering van de sociale controle wordt omschreven, verliest toch een deel van z’n geloofwaardigheid als niemand nog in staat is om deze professionals te kennen. Dit brengt niet alleen een naar gevoel mee voor de burger.

Op die manier verliest deze immers zijn grip op een samenleving die omwille van de postmoderne complexiteit al bijzonder moeilijk te overzien is. De kans is groot dat dit net zal leiden tot een toenemend gevoel van onveiligheid. En was dit nu juist niet waartegen dit alles is opgezet?