Het was weer eens tijd voor wat ontspanning... dus plofte ik op de bank en zette een documentaire op over de Noorse gevangenis Bastøy. Deze bajes bevindt zich op een eilandje en huist 115 veroordeelde mannen. De een zit er voor een moord, de ander voor een diefstal. Wat in ieder geval bijzonder is aan deze gevangenis is dat de gevangenen op het eiland kunnen gaan en staan waar ze willen, dat ze in mooie blokhutten wonen, en dat de onbewapende bewakers ’s avonds als enigen het eiland verlaten.

Documentairemaker Kapteijns vertelt de nieuwsgierigen onder ons in een interview dat deze documentaire gaat over het nut van het straffen. Hij vraagt zich af: 'Worden mensen beter van een gevangenis?' (Zijn antwoord luidt uiteindelijk: ja, als je ze op een eiland los laat lopen.) Uiteraard is dit een uiterst interessante vraag, helemaal in het licht van het huidige repressieve klimaat in ons land. Harder straffen, langer straffen, minimum straffen – ik hoor en lees het wekelijks, maar heeft dit alles wel zin? Zo is er in Nederland het Prison Project gestart op initiatief van een aantal harde werkers vanuit Universiteit Leiden en het NSCR. Dit grootschalig, longitudinaal onderzoek gaat onder andere bekijken wat de gevolgen zijn van detentie voor de gedetineerde en zijn of haar directe omgeving. We sluiten mensen al jaren op in detentiecentra, maar wat nou precies de gevolgen hiervan zijn, weten we eigenlijk niet zo goed.

Maar even terug naar de documentaire. Aan het begin van de documentaire citeert Kapteijns uit een boek van twee indianenhoofden (dat tevens het gedachtegoed van de gevangenis weergeeft): 'Als je een mens als een mens behandelt, wordt hij een mens'. Prachtige citaat, maar in de context van de film impliceert dit onder andere het volgende: (1) de criminelen waren vóór hun behandeling op het eiland geen mensen (meer), maar wij mensen kunnen hier controle op uitoefenen; (2) het simpelweg behandelen als mens is kennelijk voldoende om verandering teweeg te brengen.

Dat criminelen geen mensen zijn of dat zij 'anders' zijn, geeft de medemens natuurlijk een veilig gevoel. Dit wij-zij denken creëert de nodige afstand van het idee dat in wezen ieder mens de strafrechtelijk grens kan overschrijden en dat bijvoorbeeld ieder mens geboren kan worden met een of andere afwijking. Het geeft ons ook de kans om de held te spelen want, ja, die niet-zoals-wij criminelen kunnen met onze hulp zichzelf beteren. Deze controledrang is een uiting van angst (eigenlijk weten we wel dat we niet zo anders zijn!) leidend vaak tot afschuw en ophemeling van de held.

Wat betreft het behandelen van de crimineel: zoals de meeste van ons weten, is behandeling niet altijd nodig en nuttig, laat staan dat het altijd verandering teweeg brengt! De documentaire stelt een interessante vraag, maar het gesuggereerde antwoord is wel erg ongenuanceerd. Kapteijns laat ons een andere manier van straffen zien; een crimineel kan zich gestraft voelen door de vrijheid die hem dwingt om met andere bewoners om te gaan. Dit is een goed punt en erg humaan, maar hebben jullie ooit een gevangenis gezien gevuld met alleen maar jonge, blanke, intelligente jongemannen?